Chuyển động máy quay: pan, tilt, dolly, tracking, crane

Người mới cầm máy thường mắc một trong hai lỗi: hoặc để máy đứng yên suốt video, hoặc lia máy liên tục như đang tìm đường. Máy quay chuyển động đúng lúc có thể khiến khán giả hồi hộp, xúc động hay choáng ngợp. Chuyển động sai lúc thì chỉ gây chóng mặt. Bài này đi qua từng kiểu chuyển động máy cơ bản, giải thích chúng khác nhau thế nào và khi nào nên dùng.

Nguyên tắc chung: chuyển động phải có lý do

Trước khi đi vào từng kiểu, hãy nhớ một câu hỏi: vì sao máy quay di chuyển? Có vài lý do chính đáng:

• Đi theo nhân vật: nhân vật di chuyển, máy theo để giữ họ trong khung.
• Tiết lộ thông tin: máy lia sang để cho thấy điều nhân vật chưa thấy.
• Tăng hoặc giảm cảm xúc: máy từ từ tiến lại gần khi căng thẳng tăng dần.
• Giới thiệu không gian: máy lướt qua bối cảnh để người xem hiểu địa điểm.

Nếu không trả lời được câu hỏi này, rất có thể một khung hình đứng yên sẽ tốt hơn.

Nhóm 1: máy đứng yên một chỗ, chỉ xoay

Pan (lia ngang)

Máy đứng nguyên vị trí, xoay sang trái hoặc phải theo trục đứng, giống bạn quay đầu nhìn quanh. Pan dùng để theo một chiếc xe chạy ngang, hoặc để nối hai thứ trong cùng không gian: từ cô gái đang đợi sang cánh cửa vừa mở.

Lưu ý: pan quá nhanh làm hình bị nhoè và giật. Nếu muốn chuyển cảnh mạnh, có thể pan rất nhanh có chủ đích (whip pan) để hình nhoè hẳn rồi cắt sang cảnh khác.

Tilt (lia dọc)

Máy đứng nguyên, ngửa lên hoặc chúc xuống. Tilt lên từ đôi giày đến khuôn mặt là cách giới thiệu nhân vật quen thuộc, tạo sự tò mò. Tilt lên một toà nhà cao gợi sự choáng ngợp. Tilt xuống từ bầu trời về con phố là cách mở cảnh nhẹ nhàng.

Nhóm 2: máy di chuyển trong không gian

Dolly (tiến vào, lùi ra)

Máy di chuyển thật về phía trước hoặc ra sau, ngày xưa đặt trên xe đẩy chạy trên ray nên mới có tên dolly. Dolly in (tiến vào) làm người xem tiến gần nhân vật, thường dùng khi nhân vật nhận ra điều gì đó quan trọng. Dolly out (lùi ra) tách người xem khỏi nhân vật, gợi sự cô đơn hoặc kết thúc.

Truck (di chuyển ngang)

Máy di chuyển ngang song song với chủ thể, khác pan ở chỗ máy thực sự dịch chuyển chứ không chỉ xoay. Truck hay dùng để đi dọc một dãy hàng quán, một hàng người, tạo cảm giác lướt qua không gian. Vì máy di chuyển nên vật ở gần trôi nhanh hơn vật ở xa, tạo chiều sâu rất rõ (hiệu ứng thị sai).

Tracking (bám theo)

Máy đi theo nhân vật đang di chuyển: phía trước, phía sau hoặc bên cạnh. Một cảnh bám theo nhân vật đi xuyên qua khu chợ đông đúc giúp người xem sống cùng nhân vật trong thời gian thực. Bám phía sau tạo cảm giác đồng hành, đi trước lùi dần cho thấy khuôn mặt và cảm xúc khi họ bước tới.

Pedestal (nâng hạ máy)

Toàn bộ máy nâng lên hoặc hạ xuống theo chiều đứng mà không ngửa hay chúc. Khác tilt ở chỗ góc nhìn vẫn giữ nguyên, chỉ độ cao thay đổi. Hữu ích khi nhân vật ngồi xuống hoặc đứng lên và bạn muốn giữ ngang tầm mắt.

Crane và jib (cần cẩu)

Máy gắn trên cần dài, có thể bay lên cao, hạ xuống thấp và lướt rộng trong một chuyển động liền mạch. Crane lên cao ở cuối phim, từ nhân vật lên toàn cảnh thành phố, là một cách kết thúc kinh điển: câu chuyện riêng hoà vào thế giới rộng lớn. Crane xuống từ trên cao vào giữa đám đông là cách mở cảnh hoành tráng.

Nhóm 3: thay đổi ống kính và cách cầm máy

Zoom

Zoom là thay đổi tiêu cự trong khi máy đứng yên, không phải di chuyển máy. Đây là điểm người mới hay nhầm: dolly in và zoom in đều làm chủ thể to lên, nhưng cảm giác khác hẳn. Dolly thay đổi phối cảnh, người xem như đang bước tới. Zoom chỉ phóng to hình ảnh, phối cảnh giữ nguyên, nên thường có cảm giác "nhìn từ xa" hoặc kiểu phóng sự. Zoom nhanh có chủ đích (crash zoom) hay dùng trong phim hài hoặc phim hành động phong cách.

Dolly zoom

Kết hợp dolly và zoom theo hướng ngược nhau: máy lùi ra trong khi zoom vào (hoặc ngược lại) sao cho chủ thể giữ nguyên kích thước, còn hậu cảnh co giãn kỳ lạ. Kỹ thuật này nổi tiếng từ phim Vertigo (1958) của Alfred Hitchcock và thường dùng để diễn tả cú sốc, chóng mặt, nhận ra sự thật. Đây là chiêu mạnh, một phim dùng một lần là đủ.

Cầm tay, gimbal và steadicam

• Cầm tay (handheld): hình rung nhẹ, tạo cảm giác chân thực, khẩn cấp, như phim tài liệu. Hợp với cảnh hỗn loạn, cãi vã.
• Gimbal, steadicam: máy di chuyển tự do nhưng mượt, như đang trôi. Hợp với cảnh bám theo dài, cảnh mơ màng.

Trong dựng 3D, máy quay mặc định thường mượt tuyệt đối. Thêm một chút rung nhẹ có chủ đích sẽ giúp cảnh hành động trông "thật" hơn.

Kết hợp các chuyển động

Chuyển động phức tạp thường là tổ hợp: máy dolly vào đồng thời pan nhẹ để giữ nhân vật đang bước đi; crane lên kèm tilt xuống để giữ nhân vật ở giữa khung. Khi kết hợp, hãy giữ một chuyển động chính và các chuyển động phụ chỉ để hỗ trợ.

Vài mẹo về nhịp:

• Bắt đầu và kết thúc mềm: máy tăng tốc từ từ và giảm tốc trước khi dừng. Máy giật đột ngột trông rất giả.
• Khớp với nhịp hành động: máy bắt đầu di chuyển khi nhân vật bắt đầu bước, không trước không sau.
• Cắt giữa hai chuyển động cùng chiều: nếu cắt từ một cảnh pan trái sang cảnh pan phải, người xem sẽ bị khựng.

Lỗi thường gặp

• Di chuyển máy không lý do: chỉ vì thấy chuyển động trông "xịn".
• Nhầm zoom với dolly: muốn cảm giác bước tới nhưng lại zoom.
• Pan quá nhanh: hình nhoè, giật, khó chịu.
• Không có điểm dừng rõ ràng: chuyển động kết thúc ở một khung hình lửng lơ, bố cục xấu.
• Lạm dụng dolly zoom, góc quay cầu kỳ: hiệu ứng mạnh mất tác dụng khi lặp lại.

Tóm tắt nhanh

• Pan, tilt: máy đứng yên, chỉ xoay.
• Dolly, truck, tracking, pedestal, crane: máy di chuyển thật trong không gian.
• Zoom: đổi tiêu cự, không đổi phối cảnh.
• Mỗi chuyển động cần một lý do: theo nhân vật, tiết lộ, tăng cảm xúc, giới thiệu không gian.
• Bắt đầu và dừng mềm, khớp nhịp hành động.

Làm điều này trong adayroi studio

Director Studio cho phép bạn đặt máy quay trong cảnh 3D và cho nó di chuyển theo thời gian: tiến vào, lùi ra, lướt ngang, bay lên cao, bám theo nhân vật đang đi. Vì máy quay có tiêu cự thật, bạn có thể so sánh trực tiếp dolly và zoom trên cùng một cảnh, hoặc thử dolly zoom mà không cần ray hay cần cẩu nào. Với nhiều máy quay (multi-cam), bạn đặt một máy đứng yên và một máy di chuyển để chọn bản nào kể chuyện tốt hơn, rồi quay ra video. Muốn hiểu vì sao cùng một chuyển động mà đổi ống kính lại cho cảm giác khác, hãy đọc tiếp bài Tiêu cự ống kính.